Een momentopname op een vaste datum
De balans vertelt niet het verhaal van een jaar, ze legt een toestand vast. Ze toont wat de onderneming bezit en wat ze verschuldigd is op de dag van de afsluiting van het boekjaar, meestal 31 december. De dag nadien is de kaspositie al veranderd, zijn er facturen betaald en nieuwe binnengekomen: de balans blijft een stilstaand beeld.
Dat is het grote verschil met de resultatenrekening, die de activiteit van het hele jaar weergeeft, van de verkopen tot de winst of het verlies. Samen met de toelichting vormen beide stukken de jaarrekening die vennootschappen bij de Nationale Bank neerleggen. In de omgangstaal loopt het vaak door elkaar: wie zegt dat hij "de balans opmaakt", bedoelt meestal de hele jaarafsluiting en niet enkel die ene tabel.
De activa: wat de onderneming bezit
De linkerkolom toont de bestedingen, met andere woorden wat de onderneming gedaan heeft met het geld waarover ze beschikt. Er zijn twee grote blokken.
- Vaste activa blijven duurzaam in de onderneming: oprichtingskosten, software en andere immateriële vaste activa, gebouwen, voertuigen en machines, deelnemingen in andere vennootschappen.
- Vlottende activa draaien mee met de activiteit: voorraden, vorderingen op klanten, geldbeleggingen en beschikbare middelen op de bank.
Vaste activa staan op de balans voor hun waarde na afschrijvingen. Een wagen die 30 000 € kostte en over vijf jaar wordt afgeschreven, staat na twee boekjaren nog voor 18 000 € op de balans. Zo wordt de kost van een investering gespreid over de gebruiksduur in plaats van op één jaar te wegen.
De passiva: hoe die middelen gefinancierd zijn
De rechterkolom beantwoordt een andere vraag: waar komt het geld vandaan? Ze bestaat uit drie blokken.
- Het eigen vermogen omvat de inbreng van de aandeelhouders, de reserves en de overgedragen winst. Dat is wat werkelijk aan de aandeelhouders toebehoort.
- Voorzieningen dekken waarschijnlijke kosten waarvan het bedrag of de vervaldag nog onzeker is, zoals een lopend geschil.
- Schulden worden ingedeeld volgens hun vervaldag: op meer dan een jaar (bijvoorbeeld een banklening) en op ten hoogste een jaar (leveranciers, te betalen btw, sociale bijdragen, belastingen).
Sinds het Wetboek van vennootschappen en verenigingen heeft de BV geen minimumkapitaal meer. Toch wordt haar eigen vermogen nauwlettend gevolgd, want de wet koppelt er verschillende regels aan die de schuldeisers beschermen, waaronder een test voor elke uitkering van dividenden.
De balans van een dienstenbedrijf
Neem een kleine dienstenvennootschap op 31 december. Ze bezit computermateriaal en een wagen voor een nettowaarde van 30 000 €, ze moet nog 50 000 € van haar klanten ontvangen en heeft 40 000 € op haar bankrekening. Haar activa bedragen samen 120 000 €.
Aan de passiefzijde bedraagt het eigen vermogen 45 000 € (startinbreng en behouden winsten). Ze moet nog 25 000 € lening terugbetalen op meer dan een jaar, en ze is op korte termijn 50 000 € verschuldigd aan leveranciers, de fiscus en de RSZ. Ook de passiva bedragen 120 000 €.
Wie deze balans kan lezen, haalt er meerdere zaken uit. De vennootschap financiert iets meer dan een derde van haar activa met eigen middelen. Haar 40 000 € op de bank en haar 50 000 € aan vorderingen dekken ruim haar 50 000 € aan kortetermijnschulden. Een bank die een kredietaanvraag bekijkt, kijkt precies naar die verhoudingen.
Micro, verkort of volledig
Het detailniveau hangt af van de omvang van de vennootschap. Het Wetboek van vennootschappen en verenigingen hanteert drie criteria: de jaaromzet exclusief btw, het balanstotaal en het gemiddelde aantal werknemers. Voor boekjaren die beginnen na 31 december 2023 is een vennootschap klein zolang ze niet meer dan een van deze drempels overschrijdt: 11 250 000 € omzet, 6 000 000 € balanstotaal en 50 werknemers. Een microvennootschap blijft onder 900 000 €, 450 000 € en 10 werknemers.
Microvennootschappen gebruiken het microschema, kleine vennootschappen het verkort schema, de andere het volledig schema. Een overschrijding verandert de categorie pas als ze zich twee opeenvolgende boekjaren voordoet. De indeling van de posten volgt het minimumrekeningenstelsel, waardoor balansen van verschillende vennootschappen vergelijkbaar zijn.
Wanneer de balans als alarmsignaal dient
De balans is meer dan een neerleggingsformaliteit. Wanneer in een BV het netto-actief negatief wordt of dreigt te worden, moet het bestuursorgaan de algemene vergadering bijeenroepen om over de toekomst van de vennootschap te beslissen: dat is de zogenaamde alarmbelprocedure. Het geraamde eigen vermogen staat ook in het financieel plan dat bij de oprichting vereist is, zodat de werkelijkheid met de prognoses kan worden vergeleken.
Bij vennootschappen die de groottecriteria overschrijden, controleert een bedrijfsrevisor als commissaris of de balans een getrouw beeld geeft. De winst die uit de afsluiting blijkt, vormt na fiscale correcties ten slotte de basis voor de vennootschapsbelasting.
Winst is nog geen kas
Een balans met winst betekent nog geen comfortabele kaspositie. Een vennootschap kan winst boeken en toch krap zitten als haar klanten laat betalen of als ze veel geïnvesteerd heeft. Omgekeerd kan een goedgevulde bankrekening fiscale schulden verbergen die de maand nadien vervallen. Daarom bespreekt een accountant een balans zelden zonder de resultatenrekening en een kasoverzicht ernaast.
Deze inhoud is indicatief. Drempels en regels veranderen: laat uw situatie nakijken door een ingeschreven beroepsbeoefenaar.